เวลาเกิดเรื่องผิดพลาด คำถามที่มักจะตามมาเสมอคือ "เรื่องนี้ต้องโทษใคร" คนที่มีส่วนเกี่ยวข้องบ้างก็พยายามหาข้อแก้ตัวเป็นพัลวัน แล้วโยนความผิดให้คนอื่น บ้างก็รับผิดเพียงผู้เดียวแล้วหาข้อแก้ต่างให้คนอื่น ทว่า ตามหลักพุทธธรรม การคิดว่าสิ่งใดก็ตามเกิดจากเหตุเพียงอย่างเดียวที่เราจะโทษได้นั้นถือเป็นมิจฉาทิฏฐิ คือ คิดผิด

เราชาวพุทธมองว่าสิ่งต่างๆ ที่เกิดขึ้นนั้นมีความซับซ้อน แทนที่จะชี้นิ้วโทษว่าใครเป็นคนผิด เราจะมองภาพรวมของเหตุปัจจัยทั้งปวงที่ก่อให้เกิดปัญหานั้น ทั้งนี้ อาจจะเกิดจากการกระทำและแรงจูงใจของคนบางคน ทัศนคติและความเชื่อ ตัณหาและความกลัวของแต่ละฝ่ายที่เกี่ยวข้อง รวมไปถึงปัจจัยทางสภาพแวดล้อม สังคมและวัฒนธรรมด้วย

การหาความเชื่อมโยงของเหตุปัจจัยไม่ได้หมายความว่า เราจะละเลยความรับผิดชอบของแต่ละบุคคล หากเป็นการมองปัญหาให้ชัดเจนตรงเป้า การเอาแต่โทษคนโน้นคนนี้คงไม่นำไปสู่แก่นแท้ของปัญหา การวิเคราะห์เหตุและปัจจัยที่เกี่ยวข้องต่างหากที่อาจนำไปสู่หนทางแก้ไขและวิธีการป้องกันไม่ให้เกิดปัญหาแบบเดียวกันในอนาคต

ธรรมะคำสอน โดย พระอาจารย์ชยสาโร
แปลถอดความ โดย ปิยสีโลภิกขุ